Bidebietako Tiro Nazionalean fusilatuak

(URRESTARAZU PARADA, Ion: Altza durante la guerra civil española. AHM, 2020, 91-103 orr.)

1936-10-23. RODRÍGUEZ GARCÍA, Fernando. Donostian jaioa, Altzan fusilatua 1936ko urriaren 23an. Informazioak ez du argitzen Bidebietako tiro-eremuan edo Altzako beste nonbait fusilatu zuten ala ez.[1] [2].

1937-11-28. ABASCAL PESCADOR, Felipe. Madrilen jaio eta Donostian bizi. 40 urte. Ezkondua. Tranbiarioa. Gerra-kontseiluan epaitu zuten 1937ko irailaren 27an, izaera sozialistakoa izateagatik eta greba-mugimendu guztietan parte hartzeagatik, bai eta indarkeriazko ekintzen ardura duen tranbia-batzordeko kide izateagatik ere, besteak beste, Burdinazko Zubian Ortiz Martínez de Luna tranbia-ikuskatzailearen hilketa. Lekuko gisa, CTSSko lantegietako buruzagi ohiak “muturreko masa-astintzailea” izatea leporatu dio, “Bere mehatxuengatik eta besteei eragindako asaldurengatik nabarmentzen zena”, baita enpresa-batzordean parte hartzea ere, indarkeriazko ekintzak agintzeagatik eta “Ortiz inspektorearen heriotzagatik harrotzeagatik”. Abascalek egozten zitzaizkion gertakariez ezer ez gogoratzea argudiatu zuen. 1937ko azaroaren 22an, fiskalak heriotza-zigorra eskatu zuen. Bere abokatu defendatzailea Ignacio Arzac Galardi artilleria astuneko erregimentuko artilleriako tenientea izan zen. 1937ko azaroaren 23an, Ondarretako espetxeko epaitegia eratu zen, non preso baitzegoen, eta, azkenean, heriotza-zigorra ezarri zioten, matxinada militarraren delitu astungarria egiteagatik. 1937ko azaroaren 28an fusilatu zuten, goizeko bost eta erdietan, Bidebietako tiro-zelaian[3].

1938-01-24. IBAÑEZ, Generoso. Donostiako bizilaguna. 34 urte. Ezkondua. Alderdi Sozialistako eta Trenbide Sindikatu Nazionaleko kidea (UGT). FF. CC. Vscongados tren konpainian lan egiten zuen. Zarauzko Komandantzia Militarreko zerbitzu-agenteek 1937ko irailaren 6an atxilotu zuten. Ondarretako kartzelan sartu zuten, matxinatutako tropak hirian sartu aurretik Ordena Publikoko komisario gisa jardun zuen “sozialista nabarmena” izatea egotzita. Hiru eskuindarrek akusatu zituzten, Deban preso izandakoak, salatuaren aginduz irainduak, eta, ondoren, pistola eskuan zutela, espetxea husteko agindu zien, Aranzazu-Mendi kartzela-ontzian sartzeko. Milizianoak arengatzea, eskuineko pertsonak atxilotzea eta gogor tratatzea ere leporatzen zioten, Abasolo jauregiko espetxeko burua zen bitartean. Debako Udalak herriko bizilagunen hilketa eta atxiloketen arduradun gisa salatu zuen. Guardia Zibilak 1937ko azaroaren 9an eman zuen haren berri. “Muturreko ideia aurreratuei buruzkoa zen, eta ez zen inoiz propaganda eta jokabide moral tamalgarririk egin”. Horrez gain, erantsi zuen Fronte Popularreko kide izan zela, eskuineko pertsonak iraindu zituela eta FF. CC. Vascongados geltokiko burua hil zuen herri-auzitegiko kide izan zela. 1938ko otsailaren 24an, gerra-kontseilua egin zen, eta heriotza-zigorra ezarri zitzaion matxinada militarrari atxikitzeagatik. Bidebietako zelaian fusilatu zuten 1938ko ekainaren 25eko 5:00etan, eta Polloeko hilerrian lurperatu zuten.[4].

1938-03-12. RODRÍGUEZ EGAÑA, Tomás. FF.CC. Vascongadosen faktorea. EAJko afiliatua. 1938ko ekainaren 22an Donostiako gobernadore militarraren aurrean salaketa jarri zuen Debako lekuko natural baten aurrean. Ayetamendi itsasontzian salatua aitortu zuen, Debako “Batzorde Gorriko” kide izateagatik eta beste batzuekin batera bere aitaren atxiloketaren errudun izateagatik eta armak eta munizioak edukitzeagatik. Salatuak akusazioak berretsi zituen. Ideia nazionalistetakoa izateaz akusatua, Debako batzokiko zuzendaritza batzordeko kidea eta behin baino gehiagotan Abasolo jauregiko preso eskuindarren aurrean aurkeztu izana. 1937ko irailaren 4an, gerra-kontseilua egin zen Ondarretako justizia-aretoan, eta heriotza-zigorrera kondenatu zuten matxinada militarraren delituagatik, inguruabar larrigarriekin. 1938ko martxoaren 12an, 5:30ean, Bidebietako zelaian fusilatu zuten, Guardia Zibilaren pikete baten ardurapean. Exekuzioa prentsan jakinarazi zen, gerra-jurisdikziopean[5].

1938-03-16. JIMÉNEZ GOROSTAZU, Ángel, Ezizena: Cafetín. Donostian jaioa eta Hernanin bizi zen. 28 urte. Ezkondua. 1934ko Iraultzan hogei urteko espetxealdia ezarri zioten, Zubillagako alargunaren estankoa lapurtzeagatik. Fronte Popularraren hauteskundeekin amnistiatua da. Durangon atxilotu zuten, 1937ko uztailaren 23an, agente laguntzaile bat “subjektu arriskutsutzat” jotzeagatik. Inputatu egin zituzten Miguel Garate abokatu tradizionalista, Jose Embil Hernaniko epaitegiko idazkaria eta haren emaztea hiltzea, Berenguer jeneralaren hilketan parte hartu izana – 1934an Hernanin egindakoa –, Hernaniko hiru etxeri su ematea, 1936ko uztailaren 30ean Ondarretako kartzelan izandako sarraskian parte hartu izana eta Dragones Rojos batailoiko kide izatea.
Errekete batek salatu zuen, Urnietan talde baten ondoan zihoan akusatuak eraso egin ziolako, eta auto batera igotzera behartu zutelako, beste herritar batzuekin batera, ustez Hernaniko Herri Fronteko agintarien aurrean deklarazioa aurkezteko; baina Hernani-Lasarte errepidearen tartera iristean, autotik jaistera behartu zituzten, erredurara tirokatu zituzten, bat hil eta salatzailearen anaia zauritu zuten, ihes egitea lortu arren. Teodoro Zaragueta Abalabide Hernaniko alkateak txosten bat bidali zuen, auzipetuaren arriskugarritasuna egiaztatzeko eta pistolari talde bateko buru izatea eta Loiolako kuarteletan errenditutako buruzagi eta ofizialen fusilamenduak zuzendu izana leporatzeko. Halaber, Fronte Popularraren garaian Hernanin izua eragin zuela eta esku-bonbekin mehatxu egin zuela ere leporatu zion. Txostenak zalantzan jartzen zuen Berenguerren hilketan parte hartu ote zuen, eta, gainera, honako datu hauek ematen zituen: auzipetua bananduta bizi zen emaztearengandik eta alabarengandik, tratu txarrengatik, eta José María Garín nekazariaren hiltzailea izan zen. 1937ko abuztuaren 5ean auzipetu egin zuten, eta 1937ko irailaren 25ean gerra kontseilua egin zuten Ondarretan. Epaia 1937ko urriaren 15ean iritsiko da, eta heriotza-zigorra ezarriko zaio “matxinada militarraren delituagatik, arriskugarritasun-astungarriarekin, aurrekari txarrekin, delituaren garrantziarekin, bai eta Estatuaren, Armadaren eta partikularren interesei egindako kalte larriagatik ere”. Bidebietan fusilatu zuten 1938ko martxoaren 16an, 5:30ean, eraso-zaindarien pikete batek hil zuela ziurtatuz, eta Polloen lurperatu zuten. Exekuzioa prentsan jakinarazita agertzen da, izenik gabe, gerra-jurisdikziopean[6].

1938-03-25. PARRONDO, Manuel. Ezizena: El Bizco. Cedillon jaio zen, Caceresen, eta Donostian bizi zen. 25 urte. Ezkondua. Igeltseroa. Alderdi Erradikal Sozialistako kidea. 1937ko uztailaren 30ean atxilotu zuten Donostian, Larrinagako espetxetik ihes egin ondoren, 1937ko ekainaren 22an, eta Ondarretara eraman zuten. CNTko kide izatea eta matxinatuak sartu ziren egunean Loiolako kuarteletan gizon talde batekin batera aurkeztu izana leporatzen diote. Horrez gain, terrazak gotortzen laguntzea eta aurre egin zieten eskuineko pertsona talde baten aurka tiro egitea leporatu zioten. Ondoren, inguruko etxeak miatu eta ehizarako hainbat arma konfiskatu zituzten. Ondoren, Irungo buruzagitza hartu zuen, eta miliziano gisa aritu zen. Matxinada lehertzean miliziano talde baten buru Oiartzunera joan izana ere leporatu diote. Akusatuak baieztatu egin zuen gertatutakoa, baina miaketak eta tiroketa bere burua defendatzeko izan zirela argudiatu zuen, sua nondik zetorren jakiteko. Hilabete eta erdi geroago prozesu sumarisimoan sartu zen. 1937ko irailaren 18an, Valladolideko auzitegiak “betiko espetxeratzera eta erabateko desgaikuntza duten interdikzio zibileko osagarrietara” kondenatu zuen; baina epai horrek aurkako hiru boto partikular jaso zituen, eta heriotza-zigorra ezarri behar zitzaiola uste zen, miliziano-taldeen buru izateagatik, Loiolako kuartelen etxeen aurka tiro egiteagatik, milizianoek beren ardurapean egindako desmaneak eta faxista batzuk hil izanaz harro egoteagatik. Epaia berrikusita, 1937ko azaroaren 12an heriotza-zigorra ezarri zitzaion. 1938ko martxoaren 25ean fusilatu zuten, 5:30ean, Bidebietako tiro-eremuan, eta Polloen lurperatutako mediku alferez batek heriotza ziurtatu zuen[7].

1938-05-28. URALDE, Antonio. Gasteizen jaioa. 41 urte. Ezkondua. Langabea. CNTn afiliatua. Ondarretan atxilotu eta espetxeratu zuten 1937ko urriaren 30ean. Clara Llanosek Donostiako Segurtasun eta Zaintza komisarian salatu zuen 1937ko azaroaren 17an, eta Fronte Popularreko “CNTko buruzagi nabarmena” izatea, Groseko Korazonisten komentuko herri-auzitegian parte hartu izana eta armatuta joatea leporatu zion. Hark, halaber, Maria Sagues eta haren seme Jesus Goicoechea haren auzokideak atxilotu izana eta haren senarra, Julian Martinez, Ondarretan preso hartu izana leporatzen zion. Uraldek aitortu zuen guardia armatuak egin zituela komentuaren aurrean leku horretan zegoen janari-biltegia zaintzeko, eta aurretik lapurtu egin zutela; gainerako akusazioak ukatu egin zituzten. 1938ko urtarrilaren 11n, goizeko bederatzietan, gerra kontseilua egin zen. Heriotza-zigorrera kondenatua, matxinada militarraren delituagatik. Ondarretako espetxera itzuli zen, eta 1938ko maiatzaren 12an eman zioten epaiaren berri. Milizianoen buruzagi gisa jardun zuen Donostian matxinatuen sarreran, etxeetan arpilatzeak egin zituen eta eskuineko pertsonak atxilotu zituen. Halaber, gau horretan bertan hildako pertsona bat hitzez mehatxatu zuen CNTren kuartelean, eta ezin izan zen frogatu hilketan parte hartu zuen ala ez. Epaia Bidebietako tiro-eremuan eman zen 1938ko maiatzaren 28an[8].

1938-06-01. CANAL RUIZ, Miguel. Pasai San Pedron jaioa. CNTn afiliatua. Bidebietako Tiro Nazionalean fusilatu zuten 1938ko ekainaren 1ean. Bere exekuzioa prentsan iragarri zen, Itsas-armadaren jurisdikziopean[9] [10].

1938-06-01. PRADOS FERNÁNDEZ, Raimundo. Pasaiakoa. Bidebietako Tiro Nazionalean fusilatu zuten 1938ko ekainaren 1ean. Bere exekuzioa prentsan iragarri zen, Itsas-armadaren jurisdikziopean[11] [12].

1938-06-01. YANGUAS HERNÁNDEZ, Domingo. Pasai San Pedron jaioa. 36 urte. Arrain-saltzailea ofizioz. UGTko afiliatua. Bidebietako Tiro Nazionalean fusilatu zuten 1938ko ekainaren 1ean. Bere exekuzioa prentsan iragarri zen, Itsas-armadaren jurisdikziopean[13] [14].

1938-06-25. DE LA HUERGA, Eusebio. Donostiako bizilaguna, Castro Gonzalokoa, Zamora. 40 urte. Ofizioz zerbitzaria. La Alianza (UGT) sindikatuko kidea. 1937ko urriaren 4an atxilotu zuten, falangista batzuen salaketaren ondoren, altxamendua baino askoz lehenago “bere ideiengatik nabarmendu zen elementu izugarri gorria” izateagatik. Salatzaileak jazarri izana leporatzen zien, hamaika pezetako pentsioa ordaintzera behartu izana eta Loiolako kuartelen aurkako erasoan aktiboki parte hartu izana, baita dinamitaz betetako kaxak eta fusil batekin armaturik ibiltzea ere. Akusatuak ukatu egin zituen akusazioak eta La Alianza sindikatuan afiliatuta zegoela onartu zuen. Ez ziren salaketa bakarrak izan. Beste lekuko batek “buruzagi gorri nabarmena” izatea leporatu zion, Donostiako alde zaharraren defentsan nabarmendu izana, eta zerbitzarien elkartean armak eta lehergailuak banatzea. Horrez gain, Mª Cristina hotela balioko guztia lapurtzeagatik eta harrapakina Kale Nagusiko Hotel Central (UGTko milizien kuartela) milizia-jantokietara eramateagatik jarritako salaketa ere gehitu behar izan zen. Akusatuak berriro ukatu zituen gertakariak, baita armak eraman izana ere. 1938ko azaroaren 18an, prozesu sumarisimoan sartu zuten, komunista izatea eta Mª Cristina hotelaren erasoan parte hartu izana, eskuindarrak jazarri izana eta matxinada militarrari atxikitzea egotzita. Ondarretan espetxeratu zuten, gerra-kontseiluaren zain, eta lanerako eskubidea eman zioten 1937ko abenduaren 21ean. 1938ko urtarrilaren 10ean, gerra-kontseiluan epaitu zuten, eta heriotza-zigorra ezarri zioten. Bidebietako tiro nazionalean fusilatu zuten 1938ko ekainaren 25ean, auzitegiko medikuaren txostenean jasotzen denez.[15].

1938-06-25. LARRAZA, Luciano. Leitzan jaioa, Nafarroan. 28 urte. Ezkondua. Sarrailagilea. Arrasaten atxilotu zuten, 1937ko azaroaren 11n, Juan Los Santos Arnedo koinatuarekin batera, biak ere desertoreak izatea egotzita. “Erruztatuek etsaien armadara pasa zirela adierazi zuten, irratian gorriak irabaztera zihoazela entzun zutelako”. Exekuzioa Bidebietako tiro-eremuan egin zen, 1938ko ekainaren 25eko bost orduetan, eta Donostiako Polloe hilerrian lurperatu zituzten[16].

1938-06-25. LOS SANTOS ARNEDO, Juan. Andosillan jaioa, Nafarroan. 20 urte. Ezkongabea. Ikaslea. Luciano Larraza koinatuarekin batera atxilotu, epaitu, zigortu eta exekutatu zuten, baldintza berberetan[17].

1939-10-30. AZURMENDI LÓPEZ, Juan. Heriotza-zigorra ezarri zioten. Ondarretan giltzapetua. Bidebietako zelaian fusilatua 1939ko urriaren 30eko goizeko 5etan, beste lau presorekin batera[18].

1939-10-30. ESCRIBANO GARCÍA, Agustín. Heriotza-zigorra ezarri zioten. Ondarretan giltzapetua. Bidebietako zelaian fusilatua 1939ko urriaren 30eko goizeko 5etan, beste lau presorekin batera[19].

1939-10-30. GARCÍA NOGALES, Jacinto. Hernanin jaioa. Sozialista. Ondarretan giltzapetua eta heriotza-zigorrera kondenatua. Bidebietako zelaian fusilatu zuten 1939ko urriaren 30ean, goizeko 5etan, beste lau presorekin batera[20]. Aizpururen arabera, ez zuten inoiz fusilatu[21].

1939-10-30. MOLA URTASUN, Pedro. Errenteria. Ezkondua. Arotza. CNTn afiliatua. Castejongo (Nafarroa) familia batetik dator. 1937ko azaroaren 24an atxilotu zuten Donostian, Julio Arruti izeneko bizilagun batek salaketa jarri zuelako. Biteri Eskoletako herri-jantokietako buru izan zen, eta, gauez, checa bihurtutako Jesusen Bihotzaren komentuan lan egiten zuen. Zalantzazko txostenengatik, Vila koronelaren eta haren semearen hilketetan parte hartzea edo bertan egotea leporatzen diote, baita pistola bat aurkitu izana ere. Bere buruzagien aginduz eskopeta bat eraman zuela eta erregimen berriarekiko begikotasunik ez zuela aitortu ondoren, krimenak izan zirela adierazi zuen, baina krimen horietan parte hartu izana ukatu zuen. Matxinada militarragatik epaitua eta 1938ko uztailean heriotza-zigorrera kondenatua. Ondarretan giltzapetua. Bidebietako zelaian fusilatu zuten 1939ko urriaren 30eko goizeko 5etan, beste lau presorekin batera. Polloen lurperatu zuten, Suizidioen Koadroa kalean, 2. ilara, 1 zkia., 1.a[22].

1939-10-30. URQUIOLA ORTUETA, Marcelino. Heriotza-zigorra ezarri zioten. Ondarretan giltzapetua. Bidebietako zelaian fusilatua 1939ko urriaren 30eko goizeko 5etan, beste lau presorekin batera[23].

1940-08-27. IGLESIAS ANSAÑO, Luis. Gironan jaio eta Donostian bizi zen. 55 urte. Ebanista. Donostiako Udaleko zinegotzi sozialista ohia. Orihuelako (Alacant) Espetxe Nagusian atxilotu eta espetxeratu zuten, Luis Prado Fraile Donostiako Falangeko buruzagi ohiaren hilketa leporatzen zioten salaketa baten ondorioz; izan ere, Ondarretako ziegatik atera eta espetxeko patioan bertan exekutatu zuten. Kargudunen artean, 1936an zinegotzi kargua izan zuen, UGTko buru izan zen eta Ondarretako kartzelako zuzendari izan zen hilketa ugari izan ziren garai batean. Horrez gain, Kursaaleko espetxeko fusilamenduetarako zerrendak egitea eta sabotaje-ekintzak egitea, Orihuelako hilketetan esku hartu izana, 1937ko azarotik otsailera bitartean Errepublikako Herri Armadako Bizkaiko ofizial izan izana eta Durangon eskuineko pertsonen atxiloketetan parte hartu izana leporatu diote. Ondarretan preso egon ondoren, Gerra Kontseiluan epaitu zuten 1940ko apirilaren 27an, Gipuzkoako Auzitegiko Jauregian.[24]. 1940ko abuztuaren 27an fusilatu zuten, goizeko seietan, Bidebietako zelaian[25].

 

[1] EGAÑA SEVILLA, Iñaki. Los crímenes de Franco en Euskal Herria. Txalaparta. 2009. 454. or.
[2] Ikus RODRÍGUEZ GARCÍA, Juan, Atzeguardian hildakoak.
[3] BADIOLA ARIZTIMUÑO Ascensión. La represión franquista en el País Vasco. Cárceles, campos de concentración y batallones de trabajadores en el comienzo de la posguerra. UNED (2015), 148. or.
[4] Ibidem, 149. or.
[5] Ibidem, 150. or.
[6] Ibidem, 146-147. orr.
[7] Ibidem, 151-152. orr.
[8] Ibidem, 147-148. orr.
[9] PORTUGAL ARTEAGA, Xabier. Pasaia 1931-1939: Zanpatuen oroimina / Pasaia 1931-1939: La memoria de los vencidos. Pasaiako Udala. 2007. 104. or.
[10] EAH. Euskadiko Artxibo Historikoa. Bilaketa Dokuklik-en: “Fichero de represaliados y presos en cárceles franquistas, con detalle de las condenas y, en su caso, asesinatos”.
[11] PORTUGAL, op. cit., 105. or.
[12] EAH. Euskadiko Artxibo Historikoa. Bilaketa Dokuklik-en: “Fichero de represaliados y presos en cárceles franquistas, con detalle de las condenas y, en su caso, asesinatos”.
[13] PORTUGAL, op. cit., 105. or.
[14] EAH. Euskadiko Artxibo Historikoa. Bilaketa Dokuklik-en: “Fichero de represaliados y presos en cárceles franquistas, con detalle de las condenas y, en su caso, asesinatos”.
[15] BADIOLA, op. cit., 151. or.
[16] Ibidem, 152. or.
[17] Ibidem, 152. or.
[18] EGAÑA, op. cit., 120. or.
[19] Idem.
[20] Idem.
[21] AIZPURU, Mikel; APAOLAZA, Urko; GÓMEZ, Jesús Mari; ODRIOZOLA, Jon: El otoño de 1936 en Guipúzcoa: Los fusilamientos de Hernani. Alberdania. 2007, 259. or.
[22] EGAÑA, op. cit., 119-120. orr.
[23] Ibidem, 120. or.
[24] La Voz de España, 1940-04-27.
[25] BADIOLA, op. cit., 148-149. orr.

sortze data: 2020-12-05 / eguneratze data: 2020-12-05